Articles (a / an / the)Tanımlıklar (a / an / the)

Tanımlıklar (articles), bir ismin önüne gelen küçük ama son derece güçlü kelimelerdir: a, an ve the. Bunlara ek olarak bir de tanımlık kullanmama durumu vardır ki buna dilbilimde sıfır tanımlık (zero article) denir. Bu sistemin tek bir görevi vardır: dinleyiciye o ismin ne kadar bilinen, ne kadar belirli olduğunu söylemek.

Başka bir deyişle tanımlık, konuşanla dinleyen arasındaki 'ortak bilgi'yi ayarlayan bir düğmedir. a/an dediğinde 'sana yeni bir şeyden bahsediyorum, henüz bilmiyorsun' dersin. the dediğinde 'ikimiz de hangisini kastettiğimi biliyoruz' dersin. Hiç tanımlık koymadığında ise çoğu zaman 'genel olarak, tüm türü, kavramı kastediyorum' dersin.

Neden var?

İngilizce, bir ismin belirliliğini (definiteness) kelimenin kendi biçimiyle değil, önüne konan tanımlıkla işaretler. Türkçe ise bu bilgiyi çoğu zaman ekle, sözcük sırasıyla ya da hiç işaretlemeden bağlamla verir. İşte bu yapısal fark, konunun kalbindeki zorluğu doğurur.

Türkçedeki benzeri

Türkçede tam bir tanımlık yoktur ama sezgisel karşılıkları vardır. a/an için 'bir' sözcüğünü düşünebilirsin: 'bir kitap aldım'. Belirlilik için ise Türkçe çoğu zaman belirtme durumu ekini (-i, -ı, -u, -ü) kullanır: 'Kapıyı kapat' cümlesindeki -yı, İngilizcedeki the'nin işini yapar. Yani 'Close the door' = 'Kapıyı kapat', 'Close a door' fikri ise 'herhangi bir kapıyı kapat' gibidir.

Neden zor?

• Türkçe konuşanın diline böyle bir kelime yerleşmemiştir; unutmak çok kolaydır ('I am student' hatası).
• Seçim üç yönlüdür: a/an mı, the mi, hiçbiri mi? Her isimde yeniden karar vermen gerekir.
• Aynı isim bağlama göre üç tanımlığı da alabilir: a coffee / the coffee / coffee.
• Kurallar sezgiseldir; ezber değil, 'dinleyici biliyor mu?' sorusunu sürekli sormayı gerektirir.

• a / an = belirsiz tanımlık: 'bir tane', ilk kez anılan, hangisi olduğu önemsiz. Sadece tekil sayılabilir isimle: a car, an idea.
• an, ünlü sesiyle başlayan kelimeden önce gelir: an apple, an hour. Harfe değil, sese bak.
• the = belirli tanımlık: 'o bilinen', ikimizin de bildiği. Tekil, çoğul, sayılamayan hepsiyle: the car, the cars, the water.
• Sıfır tanımlık (hiçbir kelime) = genel anlam. Çoğul ve sayılamayan isimlerle: I love books. Water is wet.
• İlk anışta a/an, aynı şeyi tekrar anınca the: 'A man came. The man smiled.'
• Benzersiz şeyler the alır: the sun, the moon, the world, the internet.
• Türkçede tanımlık olmadığı için en sık hata tanımlığı unutmaktır: 'I am doctor' yanlış, 'I am a doctor' doğru.
• Meslek, milliyet gibi tek kişilik tanımlarda a/an gerekir: She is an engineer.
• Dağlar, ırmaklar, denizler, çoğul ülkeler the alır (the Alps, the Nile); tek ülke ve şehir almaz (Turkey, Ankara).
• Kararsızsan üç soruyu sor: (1) Sayılabilir tekil mi ve ilk kez mi? → a/an. (2) Belli/bilinen mi? → the. (3) Genel/çoğul/sayılamayan mı? → hiçbiri.

Tanımlık, isim öbeğinin en başına gelir; ismi niteleyen sıfat varsa tanımlık sıfattan da önce durur: tanımlık + (sıfat) + isim. Yani 'a big red apple' sıralaması sabittir; tanımlık daima öbeğin kapısıdır.

a / an seçimi (ses kuralı)

Formül: a + ünsüz sesiyle başlayan kelime; an + ünlü sesiyle başlayan kelime. Belirleyici olan yazılı harf değil, o kelimenin ilk sesidir.

Olumlu, olumsuz ve soru cümlesinde

Tanımlık cümle tipiyle değişmez; ismin belirliliğiyle değişir. Aşağıda aynı isim üç cümle tipinde de aynı mantıkla kullanılıyor.

Tanımlıkların telaffuzu, önlerindeki kelimenin ilk sesine göre değişir. Bu, yalnızca 'doğru konuşmak' için değil, akıcı ve anlaşılır olmak için de önemlidir; yerli konuşurlar bunu düşünmeden yapar.

1) a/an — ilk kez tanıtma ve 'herhangi biri'

Bir şeyi konuşmaya ilk kez soktuğunda ya da hangisi olduğu önemli olmadığında a/an kullanırsın. Dinleyici o an o şeyi tanımıyordur; sen ona yeni bir bilgi veriyorsundur.

2) the — belirli, ikimizin de bildiği

Dinleyici hangisini kastettiğini biliyorsa the kullanırsın. Bunu bilmesinin birkaç yolu vardır: daha önce anıldı, ortamda tek örneği var, ya da bağlamdan bellidir.

3) the — benzersiz (dünyada tek olan) şeyler

Ortamda ya da dünyada tek örneği olan şeyler doğrudan the alır, çünkü belirsizliğe yer yoktur.

4) sıfır tanımlık — genel gerçekler (çoğul/sayılamayan)

Bir türün ya da kavramın tamamı hakkında genel bir şey söylerken çoğul veya sayılamayan isimlerle hiç tanımlık kullanmazsın. Bu, İngilizcenin en 'Türkçeye ters' kısmıdır çünkü kulağa eksikmiş gibi gelir.

5) Sabit kalıplar ve kurumlar (go to school, in bed)

Bazı yerler, kurum olarak 'amacıyla' kastedildiğinde tanımlıksız kullanılır. Binanın kendisini fiziksel olarak kastedersen the geri gelir. Bu ince ama çok kullanılan bir ayrımdır.

Coğrafi ve özel isimlerde tanımlık kullanımı büyük ölçüde ezber-kalıp mantığındadır ama içinde bir düzen vardır: çoğul ve 'birleşik' isimler genelde the alır, tekil isimler genelde almaz.

Tanımlık seçimi çoğu zaman 'doğru/yanlış' değil, anlam farkı meselesidir. Aynı isimle a, the ya da hiçbiri kullanmak cümlenin ne kastettiğini kökten değiştirir. Aşağıdaki örneklerde aynı ismin üç halini karşılaştır.

Nezaket ve yumuşatmada da a/an işe yarar: 'Could I ask a question?' demek, 'the question' demekten daha az dayatmacıdır çünkü konuyu yeni ve hafif tutar.

Türkçe belirliliği tanımlıkla değil, çoğunlukla belirtme durumu ekiyle (-ı/-i/-u/-ü) ve söz dizimiyle gösterir. Bu yüzden Türkçe konuşan, İngilizceye çevirirken tanımlığı ya tümden unutur ya da yanlış olanı seçer. Aşağıdaki eşleştirmeler bu köprüyü kurar.

• 'Bir kitap okudum' → 'I read a book.' (belirsiz, 'bir' var)
• 'Kitabı okudum' → 'I read the book.' (belirtme eki -ı = belirli)
• 'Kitap okumayı severim' → 'I like reading books.' (genel → çoğul, sıfır tanımlık)
• 'Öğretmenim.' → 'I'm a teacher.' (Türkçede 'bir' yok ama İngilizcede zorunlu)
• 'Güneş sıcak.' → 'The sun is hot.' (benzersiz → the; Türkçede işaretsiz)

Tanımlıklar, ismin önüne gelen diğer 'belirleyicilerle' (determiners) aynı yeri paylaşır ve çoğu zaman onlarla karıştırılır. Aşağıdaki tablo, tanımlıkları komşularından ayırır.

En kritik ayrım şudur: a/an yalnızca tekil sayılabilir isimle gider. Çoğul veya sayılamayan bir isimde 'bir tane değil, biraz/bir miktar' demek istiyorsan a/an değil, some/any ya da bir miktar sözcüğü kullanırsın. Detay için some / any / no ve Miktar Belirteçleri konularına bak. Sayılabilirlik ayrımının kendisi ise Sayılabilir & Sayılamayan konusunda.

Tanımlık sisteminde bazı kalıplar mantığın dışına çıkar ve neredeyse ezber gerektirir. Bunlar sık kullanıldığından öğrenmeye değer.

• Çalgılar the alır: play the piano, the violin — ama sporlar almaz: play football.
• Öğün adları tanımlıksızdır: have breakfast, after lunch — ama belli bir öğün the alır: the dinner we had was great.
• Ulaşımda 'by' kalıbı tanımlıksızdır: by car, by bus, by plane — ama 'on the bus' (içinde) the alır.
• Diller ve okul dersleri tanımlıksız: I speak English, I study history — ama 'the English language' the alır.
• the + sıfat = o grup insanlar: the rich, the poor, the elderly ('zenginler, yoksullar').
• the + tekil isim = tüm tür (bilimsel/genelleme): The tiger is an endangered species.

Günlük konuşmada tanımlık kararı çok hızlı verilir ve çoğu zaman zayıf (vurgusuz) okunur. Aşağıdaki diyalog, aynı nesnenin nasıl a → the geçişi yaptığını doğal bir bağlamda gösterir.

Akademik yazıda tanımlık seçimi kesinlik ve nesnellik taşır. İlk kez tanımlanan bir kavram a/an ile sunulur, sonrasında the ile geri anılır; genellemeler ise çoğul + sıfır tanımlık ya da resmî 'the + tekil' ile yapılır. Yanlış tanımlık, akademik metinde amatörce durur.

Temel (A1-A2)

Orta (B1-B2)

İleri (C1)

Aşağıdaki sorular kural ezberini değil, anlamı ölçer. Her birinde 'dinleyici bunu biliyor mu, genel mi kastediliyor mu?' diye düşün.

Görev: Gittiğin ya da hayal ettiğin bir yeri (bir şehir, bir kafe, bir ada) 6-8 cümleyle anlat. Amaç, üç tanımlık türünü de doğru ve bilinçli kullanmak.

Rehber sorular: (1) Yeni bir şeyi ilk kez tanıtırken a/an kullandın mı? (2) Aynı şeyi tekrar anınca the'ye geçtin mi? (3) Genel bir gerçeği (insanlar, yemek, doğa) çoğul/sayılamayan + sıfır tanımlıkla mı söyledin? (4) Benzersiz şeyler (güneş, deniz, merkez) için the kullandın mı?

Örnek cevap: 'Last year I visited a small island in the Aegean Sea. The island had only one village, and the streets were too narrow for cars. Tourists usually come for the beaches, but I loved the quiet mornings most. Life there was simple and slow. Every evening, an old fisherman sold fresh fish by the harbour, and the whole village smelled of the sea. I would go back in a heartbeat.' (Türkçesi: 'Geçen yıl Ege Denizi'nde küçük bir adayı ziyaret ettim. Adanın tek bir köyü vardı ve sokaklar arabalar için fazla dardı. Turistler genelde plajlar için gelir ama ben en çok sessiz sabahları sevdim. Oradaki hayat basit ve yavaştı. Her akşam yaşlı bir balıkçı limanda taze balık satardı ve bütün köy deniz kokardı. Bir saniye düşünmeden geri dönerdim.')

Türk öğrencinin iki kök hatası vardır: (1) tanımlığı unutmak (I am student), (2) Türkçedeki belirtme ekini görüp gereksiz the koymak (I like the dogs). Bu ikisini erken teşhis et; drilleri buna göre kur.

Etkinlik önerisi: 'Resim betimleme': Öğrenciye kalabalık bir resim ver. İlk anışta a/an, tekrar anışta the kullanmasını iste ('There's a dog. The dog is chasing a cat.'). Ardından 'genelleme turu': resimden bağımsız genel gerçekler söyletip sıfır tanımlığı pekiştir ('Dogs like bones.'). Zincirleme hikâye oyunu da a→the geçişini eğlenceli biçimde otomatikleştirir.

• Tanımlık, dinleyicinin o ismi tanıyıp tanımadığını (belirlilik) gösterir; Türkçede karşılığı yoktur.
• a/an: belirsiz, ilk anış, 'bir tane', yalnızca tekil sayılabilir isimle.
• a↔an seçimi sese göredir: ünlü sesinden önce an (an hour), ünsüz sesinden önce a (a university).
• the: belirli, bilinen, benzersiz; tekil/çoğul/sayılamayan hepsiyle kullanılır.
• Sıfır tanımlık: çoğul veya sayılamayan isimle genel gerçek (Dogs bark. Water is life.).
• İlk anışta a/an, sonraki anışta the: 'a phone → the phone'.
• En üstünlük, benzersiz nesneler ve 'only/same' daima the alır.
• 'go to school/bed/work', spor adları, öğünler, diller genelde tanımlıksızdır; çalgılar the alır.
• Çoğul/birleşik ülkeler ve nehir/deniz/dağ sıraları the alır; tek ülke/şehir/göl almaz.
• En sık iki hata: tanımlığı unutmak (I am student) ve gereksiz the koymak (I like the dogs). Sayılabilirlik için Sayılabilir & Sayılamayan, miktar için Miktar Belirteçleri ve some / any / no konularına bak.