Relative Clausesİlgi Cümlecikleri

Bir insanı ya da nesneyi tarif etmek istediğimizde çoğu zaman tek bir sıfat yetmez. "Kadın geldi" yerine "Dün seni telefonla arayan kadın geldi" demek isteriz. İşte bu tarif eden öbek — dün seni telefonla arayan — bir ilgi cümleciğidir. İngilizcede karşılığı: "The woman who called you yesterday came." Gördüğünüz gibi tarif, İngilizcede ismin arkasından gelir.

İlgi cümlecikleri var çünkü dil ekonomiktir: iki ayrı cümleyi tek, akıcı bir cümlede birleştirmemizi sağlarlar. "I met a man. He speaks five languages." iki kısa, kopuk cümledir. İlgi cümleciğiyle: "I met a man who speaks five languages." Tek nefeste, doğal ve olgun bir cümle. Bu yüzden ilgi cümlecikleri hem konuşmada hem de özellikle akademik yazıda bilgi yoğunluğunu artıran temel araçtır.

Türkçedeki karşılığı

Türkçede aynı işi -en / -an ve -dığı / -diği ekleri yapar: "gelen adam", "okuduğum kitap". Fakat iki büyük fark vardır. Birincisi, Türkçede tarif ismin önüne gelir ("gelen adam"), İngilizcede arkasına ("the man who came"). İkincisi, Türkçede who/which gibi bir bağlayıcı zamir yoktur; iş eklerle görülür. İngilizcede ise bu zamir çoğu zaman zorunludur.

Neden Türk öğrenciler zorlanır?

• Ters diziliş: Beynimiz tarifi ismin önüne koymaya alışkın; İngilizce arkaya koymayı ister.
• Bağlayıcı zamir zorunluluğu: Türkçede olmayan who/which/that'i eklemeyi unutmak çok yaygındır.
• Özne düşürme yanılgısı: Türkçe etkisiyle "The man Ø came" gibi zamiri düşürüp cümleyi bozmak (özne pozisyonunda zamir düşmez).
• Virgül anlamı: Virgülün anlamı değiştirdiğini (defining/non-defining) fark etmemek.

• İlgi cümleciği bir ismi tarif eder ve o ismin hemen arkasına gelir.
• who = insan, which = nesne/hayvan/şey, that = ikisi de (yalnızca defining'de).
• whose = sahiplik ("...nın ...sı"), where = yer, when = zaman, why = sebep (reason ile).
• İki tür var: defining (virgülsüz, hayati bilgi) ve non-defining (virgüllü, ek bilgi).
• Özne pozisyonunda ilgi zamiri düşmez: "the man who lives here".
• Nesne pozisyonunda ilgi zamiri düşebilir (yalnız defining): "the film (that) I saw".
• Non-defining cümlecikte that kullanılmaz ve zamir düşürülemez.
• Edat (preposition) günlük dilde sona atılır: "the house I live in"; resmî dilde öne: "the house in which I live".
• Türkçenin aksine ilgi zamiri zorunludur (özne konumunda); eklemeyi unutmak en sık hatadır.

İlgi cümleciği kurmanın mantığı iki cümleyi birleştirmektir. Elinizde ortak bir isim vardır; ikinci cümledeki o ismi bir ilgi zamiriyle değiştirir ve cümleciği ismin arkasına koyarsınız.

Temel formül

İsim + [ilgi zamiri (who/which/that/whose/where) + cümlecik]. Cümleyi kurarken önce hangi ismin tarif edildiğini, sonra tarif edilen ismin cümlecik içindeki rolünü (özne mi nesne mi) belirleyin.

1) Özne pozisyonu (zamir = cümleciğin öznesi)

İki cümle: "I know a woman." + "She speaks Japanese." Ortak isim a woman; ikinci cümlede she öznedir. she yerine who koyarız: "I know a woman who speaks Japanese."

2) Nesne pozisyonu (zamir = cümleciğin nesnesi, düşebilir)

İki cümle: "The film was great." + "I saw it last night." Ortak isim the film; ikinci cümlede it nesnedir. it yerine that/which koyar, en başa taşırız: "The film (that) I saw last night was great." Nesne pozisyonunda zamiri tamamen düşürebiliriz.

Olumsuz ve soru cümleciğin İÇİNDE

İlgi cümleciğinin kendi içindeki fiil olumsuz ya da soru anlamı taşıyabilir; bu, ana cümlenin yapısını değiştirmez. Cümlecik daima düz cümle sırasında kalır (soru dizilişi kullanılmaz).

İlgi cümleciklerinde asıl telaffuz özelliği tonlama ve duraklamadır; bu, yazıdaki virgülün sesteki karşılığıdır. Defining cümlecik ana isimle kesintisiz okunur; non-defining cümlecik ise virgüllerin olduğu yerde hafif duraklama ve genellikle düşen bir tonla söylenir.

Ayrıca that günlük hızlı konuşmada zayıf biçimde /ðət/ okunur ve nesne konumunda çoğu zaman tamamen düşürülür. who /huː/, whose /huːz/, which /wɪtʃ/ olarak okunur; whose ile who's (who is) sesteş olduğundan bağlamdan ayrılır.

İlgi cümleciklerinin her bir zamiri belirli bir işlevi karşılar. Aşağıda en yaygından daha özele doğru, her biri için birçok örnekle inceliyoruz.

1) who — insanları tarif etmek (en yaygın)

İnsan söz konusu olduğunda who kullanılır. Hem özne hem nesne rolünde çalışır; günlük dilde nesne rolünde that de sık geçer, ama insan için who en doğaldır.

2) which / that — nesne, hayvan ve şeyleri tarif etmek

Cansız nesneler, kavramlar ve hayvanlar için which ya da that kullanılır. Defining cümlecikte ikisi de olur ve günlük dilde that daha yaygındır; non-defining'de yalnızca which geçerlidir.

3) whose — sahiplik (iyelik)

whose, "onun ...sı" ilişkisini kurar ve daima bir ismin önünde durur (whose + isim). Hem insan hem şey için kullanılabilir. Türkçedeki "...sı ...an" kalıbına ("arabası çalınan adam") denk gelir.

4) where — yer bildirmek

Bir yeri tarif ederken where kullanılır ve "in/at/on which" ifadesinin yerini tutar. Dikkat: where'den sonra tam bir cümle gelir (özne + fiil) ve ayrı bir edata gerek kalmaz.

5) when / why — zaman ve sebep

when zaman ifadeleriyle (day, year, moment), why yalnızca reason sözcüğüyle kullanılır. İkisi de günlük dilde sıklıkla düşürülür.

6) which ile tüm cümleye atıf (B2)

Non-defining bir , which, tek bir isme değil, önceki tüm cümleye atıf yapabilir. Türkçedeki "...ki bu da..." yapısına benzer.

İlgi cümleciğinin bir zamanı yoktur; onun yerine doğru zamiri seçmenin ipuçları vardır. Aşağıdaki tablo, tarif edilen ismin türüne göre hangi zamirin uygun olduğunu özetler.

İlgi cümleciklerinin en ince noktası, virgülün anlamı kökten değiştirmesidir. Defining cümlecik, birçok olası aday arasından hangisi olduğunu belirler; non-defining, zaten belli olan bir şey hakkında ek bilgi verir. Bu ayrım bazen komik ya da hukuki farklar yaratır.

Kesinlik ve vurgu

Nesne konumunda zamiri düşürmek cümleyi daha akıcı ve konuşma diline yakın kılar; zamiri bırakmak ise biraz daha resmî ve net durur. Anlam aynı kalır, register değişir.

İlgi cümleciği, Türkçe ile İngilizce arasında diziliş bakımından tam zıt çalışan bir yapıdır. Türkçe tarifi ismin önüne ("okuduğum kitap"), İngilizce arkasına ("the book that I read") koyar. Ayrıca Türkçede bağlayıcı zamir yoktur; her şey fiil ekiyle (-en, -dığı) görülür.

• Türkçe: tarif + isim ("gelen adam") → İngilizce: isim + tarif ("the man who came").
• Türkçede ilgi zamiri yok; İngilizcede özne konumunda zorunlu.
• Türkçe fiil ekleri (-en/-an, -dığı/-diği, -acağı) İngilizcede who/which/that + fiil ile karşılanır.
• Türkçenin "...sı ...an" iyelik kalıbı ("arabası bozulan") İngilizcede whose olur.
• Türkçede virgül bu ayrımı taşımaz; İngilizcede virgül anlamı değiştirir.

İlgi cümlecikleri, birkaç başka yapıyla karıştırılır. Aşağıdaki tablo bu yapıları ayırt eder.

İlgi cümleciklerinin birkaç özel durumu vardır; bunları bilmek ileri seviyede doğallık kazandırır.

1) that'in zorunlu tercih edildiği durumlar

Bazı öncüllerden sonra that güçlü biçimde tercih edilir: everything, everyone, all, the only, the first/last, superlative ('en ...') sıfatlar.

2) Nicelik ifadeleriyle of which / of whom (C1)

Non-defining cümleciklerde many/some/most/all/none + of whom/of which kalıbı, çok resmî ve akademik bir bağlama ait güçlü bir yapıdır.

3) İndirgenmiş ilgi cümlecikleri (reduced)

İlgi zamiri + be düşürülerek cümlecik kısaltılabilir. Etken anlamda -ing, edilgen anlamda -ed ortacı kalır.

Günlük konuşmada ilgi cümlecikleri her an kullanılır; ama konuşma dili that'i sever, nesne konumunda zamiri sıkça düşürür ve edatı sona atar.

Akademik yazıda ilgi cümlecikleri bilgi yoğunluğu ve kesinlik için vazgeçilmezdir. Burada zamir düşürme azalır, edat öne alınır (in which, for which), non-defining cümlecikler tanım ve açıklama katmak için kullanılır, ve which ile tüm cümleye atıf yapılarak fikirler mantıksal biçimde bağlanır.

Temel (A2)

Orta (B1)

İleri (B2)

Uzman (C1)

Aşağıdaki sorular kuralı değil, anlamı kontrol eder. Her cümlenin ne söylediğini düşünün.

Görev: Hayatınızda önemli bir kişiyi (bir öğretmen, arkadaş ya da akraba) tarif eden 6-8 cümlelik kısa bir paragraf yazın. En az beş farklı ilgi zamiri (who, which/that, whose, where, when) kullanın ve en az bir non-defining cümlecik ekleyin.

Rehber sorular

• Bu kişi kim ve sizi tanımlayan hangi özelliği var? (who ...)
• Onunla ilk nerede/ne zaman tanıştınız? (where / when ...)
• Ona ait, sizi etkileyen bir şey neydi? (whose ...)
• Onunla yaşadığınız, sizi değiştiren bir olay var mı? (which ...)

Kavram kontrol soruları: Non-defining/defining ayrımını öğretirken anlam sorun. "My sister who lives in Paris..." dedikten sonra sorun: "How many sisters do I have?" (Cevap: birden fazla.) Sonra virgüllü halini gösterip aynı soruyu tekrar sorun (Cevap: bir tane). Öğrenci farkın sayıda/anlamda olduğunu görünce kural kalıcılaşır.

Etkinlik önerisi: "Guess who" oyunu. Her öğrenci bir ünlüyü ilgi cümleciğiyle tarif eder: "This is a singer whose songs are famous and who comes from the UK." Diğerleri tahmin eder. Bu, whose ve who'yu doğal bağlamda çalıştırır. Ayrıca sınıf nesneleriyle "Find the object that..." avı, which/that pratiği için etkilidir.

En sık düzeltmeniz gereken hata çift özne/nesnedir ("the man who he came"). Öğrenci Türkçe düşündüğü için fazladan zamir ekler. "İlgi zamiri o boşluğu zaten doldurdu" cümlesini bir mantra gibi tekrarlayın.

• İlgi cümleciği bir ismi tarif eder ve İngilizcede o ismin arkasına gelir (Türkçede önüne).
• who insan, which/that şey, whose sahiplik, where yer, when zaman, why sebep.
• Özne konumunda ilgi zamiri düşmez; nesne konumunda (yalnız defining) düşebilir.
• Defining = virgülsüz, hayati bilgi; non-defining = virgüllü, ek bilgi. Non-defining'de that yasak, zamir düşmez.
• En sık hata: ilgi zamirinden sonra fazladan şahıs zamiri koymak (çift özne/nesne).
• Edat günlük dilde sona (I live in), resmî dilde öne (in which) alınır; edattan sonra whom/which gelir.
• İleri düzeyde: of whom/of which, tüm cümleye atıf yapan , which ve indirgenmiş (reduced) cümlecikler.
• Sonraki konu Dolaylı Anlatım; ilgili konular Soru Yapıları ve Tanımlıklar (a / an / the).